Sözlük
Makalelerde geçen psikiyatri ve psikoterapi terimlerinin açıklamaları.
A
Agorafobi
Panik atak gelirse yardım alınamayacağı düşünülen yerlerden korkma ve kaçınma.
Aile terapisi
Aile terapisi, "Sorun sende değil, bizim ilişki biçimimizde" felsefesine dayanır. Sistemik yaklaşıma göre aile, parçaları birbirine bağlı bir saate veya bir mobil oyuncağa benzer; parçalardan biri sallandığında veya bozulduğunda tüm sistem bundan etkilenir.
Ajitasyon
Ajitasyon, bir kişinin yaşadığı derin içsel sıkıntı sebebiyle odada sürekli ileri geri yürümesi, ellerini ovuşturması, giysilerini çekiştirmesi veya durdurulamaz bir şekilde konuşması gibi kontrolsüz fiziksel hareketler sergilemesidir.
Alıştırma
Alıştırma (habitüasyon) süreci, insan beyninin en temel hayatta kalma ve enerji tasarrufu mekanizmalarından biridir.
Amenore
Kadınlarda regl döngüsünün durması
Anhedoni
Anhedoni, ruh sağlığında özellikle depresyonun en temel iki belirtisinden biridir. Kişinin en sevdiği müziği dinlediğinde, arkadaşlarıyla vakit geçirdiğinde ya da hobileriyle uğraştığında hissettiği o eski tatmin ve mutluluk duygusunun tamamen kaybolmasıdır.
Anksiyete
Anksiyete (Kaygı), normal şartlarda insanın tehlikelerden korunmasını sağlayan doğal bir savunma mekanizmasıdır.Ancak bu endişe hali günlük yaşamı felç edecek kadar yoğun, sürekli ve ortada somut bir neden yokken yaşanıyorsa, bir ruh sağlığı sorunu (anksiyete bozukluğu) haline gelmiş demektir.
Anoreksiya Nervoza
Kilo almaktan aşırı korkma ve bilinçli olarak aç kalma durumu.
Antiepileptikler
Antiepileptikler; beyindeki elektriksel aşırı uyarılmaları dengeleyerek hem epilepsi nöbetlerini önleyen hem de bipolar bozuklukta duygu durum dalgalanmalarını kontrol altında tutan ilaç sınıfıdır.
Antipsikotikler
Antipsikotikler; beyindeki dopamin ve serotonin gibi kimyasal ileticileri dengeleyerek sanrı, halüsinasyon, aşırı taşkınlık (mani) ve ağır düşünce bozukluklarını tedavi eden psikiyatrik ilaç sınıfıdır.
Antisosyal Kişilik Bozukluğu
Sosyal normlara uymama, dürtüsellik ve saldırgan davranışlar eğilimi.
Atipik Depresyon
Klasik depresyonda görülen uykusuzluk ve iştah kaybının tam tersine; bu durumdan muzdarip kişiler çok fazla uyur, özellikle karbonhidratlı gıdalara yönelerek kilo alır ve kolları ile bacaklarında sanki kurşun dökülmüş gibi bir ağırlık hissederler.
B
Bağımlı Kişilik Bozukluğu
Tek başına karar verememe ve sürekli bir koruyucuya ihtiyaç duyma.
Beden İmgesi Bozukluğu
Kişinin kendi vücut şeklini veya kilosunu hatalı algılaması.
Beklenti Anksiyetesi
Kişinin "yine panik atak geçireceğim" düşüncesiyle sürekli tetikte olması.
Bilişsel Hata
Bilişsel hatalar, beynimizin karmaşık dünyayı hızlıca anlamlandırmak için kullandığı, ancak bizi sık sık yanlış sonuçlara götüren "zihinsel kestirmeler" ve filtrelerdir.
Bilişsel İnhibisyon
Bilişsel inhibisyon, beynimizin kalabalık bir ortamda ders çalışırken arka plandaki gürültüleri yok saymasını veya bir işe odaklanmışken akla gelen alakasız anıları bastırmasını sağlayan mekanizmadır.
Bilişsel Teori
Bu teoriye göre insan beyni, dış dünyadan gelen verileri işleyen devasa bir bilgisayar gibidir. Hepimizin geçmiş yaşantılarımızla oluşturduğumuz şemaları (zihinsel gözlükleri) vardır.
Bilişsel-Davranışçı Terapi
Bu terapi modeline göre bizi üzen, korkutan veya öfkelendiren şey başımıza gelen olayların kendisi değil; o olayları zihnimizde nasıl yorumladığımızdır.
Bipolar Bozukluk
Bipolar bozukluk, kişinin duygu durumunda mani, hipomani ve depresyon dönemlerinin görülebildiği kronik bir psikiyatrik hastalıktır.
Biriktirme Kompulsiyonu
Bu kişiler için bir eşyayı çöpe atmak, sanki çok değerli bir varlığını veya bir anısını kalıcı olarak kaybetmek gibi yoğun bir suçluluk ve panik duygusu yaratır.
Biyokimya
Biyokimya, canlı organizmalarda gerçekleşen kimyasal süreçleri ve molekülleri inceleyen bilim dalıdır.
Biyolojik Saat
Vücudun uyku, uyanıklık ve hormon salınımı gibi hayati döngülerini 24 saatlik güne göre ayarlayan içsel mekanizma.
Borderline Kişilik Bozukluğu
Duygu durumunda, ilişkilerde ve benlik algısında aşırı tutarsızlık.
Bulaşma Obsesyonu
Bulaşma obsesyonu, sıradan bir temizlik veya hijyen hassasiyetinden çok farklıdır. Bu durumdan muzdarip kişiler; kapı kollarına dokunmayı, toplu taşımaya binmeyi, başkalarıyla tokalaşmayı ve hatta dışarıdan gelen eşyaları evlerine sokmayı büyük bir tehdit olarak algılarlar.
Bulimiya Nervoza
Aşırı yeme atakları ve ardından gelen kusma döngüsü.
Bunaltı
Bunaltı belirgin bir fiziksel tehdit olmamasına rağmen kişinin yaşadığı yoğun huzursuzluk, geleceğe yönelik kötü bir şey olacağı hissi ve iç sıkıntısı durumudur.
D
Damgalanma
Damgalanma, özünde bir insanın sadece tek bir özelliğine (örneğin ruhsal bir hastalığına) odaklanarak, onun geri kalan tüm kişiliğini, yeteneklerini ve insanlığını yok sayma eylemidir.
Danışan
Danışan, psikolojik destek veya terapi sürecinde profesyonel yardım alan kişidir.
Davranışçı Tedavi
Davranışçı tedavi, psikolojik sorunları çözmek için soyut analizler yapmak yerine, doğrudan somut ve görünür davranışları değiştirmeye odaklanır.
Depresif
Depresif, kişinin duygu durumunun çökkün, isteksiz ve olumsuz bir ruh halinde olması durumunu ifade eder.
Depresif nöbet
Depresyon belirtilerinin belirli bir dönemde yoğun olarak yaşanması.
Depresyon
Depresyon dönemi; kişinin hayattan aldığı tüm zevki kaybettiği, derin bir mutsuzluk, karamsarlık ve enerji yoksunluğuyla karakterize çökkünlük evresidir.
Dini İçerikli Obsesyonlar
Dini içerikli obsesyonlar, bir kişinin inancının zayıf olması ya da gerçekten kutsal değerlere saygısızlık etmek istemesiyle kesinlikle ilgili değildir. Aksine, bu takıntıya sahip kişiler genellikle dini hassasiyeti son derece yüksek, günah işlemekten çok korkan ve ibadetlerine sadık insanlardır.
Dokunma Kompulsiyonu
Dokunma kompulsiyonu, geçici bir dürtü veya basit bir alışkanlık değildir. Bu durumdan muzdarip kişiler, zihinlerindeki felaket senaryolarını engellemek için adeta görünmez bir kural kitabına göre hareket ederler.
Duygudurum Bozukluğu
Duygudurum bozukluğu; kişinin içsel ruh halinin ve duygusal dengesinin, normal yaşamın iniş çıkışlarını aşarak uzun süre aşırı çökkün ya da aşırı taşkın seyretmesi durumudur.
Duygulanım
Duygulanım, kişinin o an hissettiği duygunun dışarıya, yani yüz ifadesine, konuşma tarzına ve beden diline yansıma şeklidir.
Dürtüsellik
Durup düşünmeden, aniden karar verip harekete geçme durumu.
Düzen Kompulsiyonu
Düzen kompulsiyonu, titiz veya organize bir insan olmanın çok ötesinde bir durumdur. Düzenli insanlar işlerini kolaylaştırmak için eşyalarını toplarken, düzen kompulsiyonu olan kişiler bunu zihinlerindeki yoğun huzursuzluk hissini dindirmek için adeta "yapmak zorunda" olduklarından yaparlar.
E
EMDR
EMDR, travmatik anıların yeniden işlenmesini sağlayan bir psikoterapi yöntemidir.
Enürezis Noktürna
Enürezis noktürna, kesinlikle çocuğun bir şımarıklığı, tembelliği ya da ebeveynlerine karşı bir cezalandırma yöntemi değildir. Tamamen biyolojik ve bazen de psikososyal temelleri olan tıbbi bir durumdur.
Erişkin Dikkat Eksikliği
Frontal lobdaki nörokimyasal azlığa bağlı gelişen dikkat ve dürtü kontrol sorunu.
G
Gastro-Özofajeal Reflü
Mide asidinin yemek borusundan yukarı kaçarak göğüste yanmaya ve uykuda öksürük/boğulma hissine yol açması durumu.
Grup Terapisi
Grup terapisinin en sihirli yanı, kişiye yaşattığı evrensellik hissidir; yani takıntıları, kaygıları veya acıları yüzünden kendini dünyada yapayalnız, "tuhaf" veya "kusurlu" hisseden bir birey, gruptaki diğer kişileri dinledikçe "Aynı şeyi yaşayan tek kişi ben değilmişim" rahatlamasını yaşar.
Gülümseyen Depresyon
Gülümseyen depresyon, klasik depresyon algısını (yataktan çıkamayan, sürekli ağlayan, kişisel bakımını ihmal eden kişi imajını) tamamen yıkan bir durumdur.
H
Hezeyan
Hezeyan bir kişinin çevresindeki gerçeklikle tamamen bağdaşmayan, mantıklı açıklamalarla veya aksini gösteren kanıtlarla sarsılmayan sabit düşünceleridir.
Hipokondriyak Belirtiler
Hipokondriyak belirtiler, kişinin vücudundaki ufak bir ben değişimini kanser, hafif bir baş ağrısını ise beyin tümörü olarak yorumlaması gibi durumları kapsar.
Hipokondriyazis
Hipokondriyazis, kişinin rol yaptığı ya da numara yaptığı bir durum kesinlikle değildir; yaşanan korku ve acı tamamen gerçektir. Bu rahatsızlıktan muzdarip bireyler, bedenlerine adeta bir büyüteçle bakarlar.
İ
İçe Kapanma
İçe kapanma, kişinin sosyal ilişkilerden uzaklaşması, duygularını paylaşmaktan kaçınması ve kendi içine yönelmesi durumudur.
İçgörü
İçgörü, bir kişinin yaşadığı psikolojik sorunların veya gösterdiği aşırı tepkilerin farkında olması, bunların kendi zihninden kaynaklandığını kabul edebilmesidir.
İçgörü Kaybı
İçgörü kaybı, bir hastanın çevresindeki herkesin fark ettiği mantık dışı düşünceleri, halüsinasyonları veya uçlardaki davranışları tamamen "normal" olarak kabul etmesidir.
İnsomnia
Uykuya dalmakta, uykuyu sürdürmekte güçlük çekme veya kalitesiz uyuma durumuyla karakterize, toplumda sık görülen bir uyku bozukluğu.
İşleyen Bellek
Güncel bilgileri akılda tutup anlık görevlerde kullanma yetisi.
K
Kalp Çarpıntısı
Kalp çarpıntısı, kalbin normalden hızlı, güçlü veya düzensiz atması hissidir.
Karbamazepin
Karbamazepin; bipolar bozukluktaki mani ataklarını kontrol altına almak, epilepsi nöbetlerini önlemek ve şiddetli yüz ağrılarını (trigeminal nevralji) dindirmek için kullanılan bir duygu durum dengeleyici ve antiepileptik ilaçtır.
Klinik Bulgu
Klinik bulgu, bir hastalığın değerlendirilmesi sırasında hekim tarafından gözlemlenen veya tespit edilen objektif işaretlerdir.
Komorbidite
Bir hastalıkla birlikte aynı anda görülen diğer psikiyatrik rahatsızlıklar
Kompulsiyon
Kompulsiyon (Zorlantı), zihindeki takıntıları (obsesyonları) yatıştırmak için kullanılan bir nevi "savunma eylemidir".
Konsantrasyon bozukluğu
Konsantrasyon bozukluğu, kişinin kitap okurken, çalışırken veya birini dinlerken dikkatini koruyamaması, zihninin sürekli başka yönlere kayması durumudur.
Kontrol Kompulsiyonu
Bu durumdan muzdarip kişiler; kapıyı kilitlediklerini, prizleri çektiklerini veya arabanın el frenini çektiklerini fiziksel olarak bilseler ve görseler bile, zihinlerindeki o felaket senaryolarını susturamazlar.
Korku Belirtileri
Korku belirtileri, kişinin tehdit algısı karşısında verdiği fiziksel ve duygusal tepkilerdir.
Kronikleşme
Kronikleşme, vücudun veya zihnin bir sorunla kısa sürede baş edemeyip, o sorunu yaşamın bir parçası haline getirmesidir.
Kuşku Obsesyonu
Kişi kendi hafızasına ve duyularına güvenmeyi bırakır. Bu felaket senaryolarının yarattığı yoğun kaygıyı yatıştırmak için de kapıyı defalarca kilitlemek, ocağın fotoğrafını çekmek veya sürekli yakınlarından "Evet, kapattın" şeklinde onay (güvence) istemek gibi yorucu ritüellere başvurur.
M
Major Depresyon
Major depresyon, insanın zihnine ve bedenine çöken gri, ağır bir sis tabetine benzer. Bu rahatsızlığı yaşayan kişiler için sadece "üzgün" demek yetersiz kalır; onlar çoğunlukla derin bir hissizlik, boşluk ve hiçbir şeyden keyif alamama (anhedoni) durumu yaşarlar.
Mani
Mani dönemi; kişinin enerji seviyesinin, ruh halinin ve hareketliliğinin olağan dışı bir şekilde aşırı yükseldiği, coşkulu veya aşırı öfkeli bir taşkınlık evresidir.
Maruz Bırakma
Maruz bırakma, insan psikolojisindeki çok temel bir kurala dayanır: Kaçtığınız her şey büyür, yüzleştiğiniz her şey ise zamanla gücünü kaybeder.
N
O
Obsesif-Kompulsif Bozukluk
Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB), zihindeki "ya temizlenmediyse", "ya kapıyı açık unuttuysam" veya "ya sevdiklerime zarar verirsem" gibi kontrol edilemeyen takıntılı düşüncelerin, kişiyi sürekli aynı hareketleri yapmaya zorlaması durumudur.
Obsesyon
Obsesyon (Takıntı), irade dışı gelişen ve adeta zihne zorla sızan rahatsız edici düşüncelerdir. En sık karşılaşılan örnekleri arasında mikrop kapma korkusu (bulaşma obsesyonu), ocağı açık unutmuş olma endişesi (kuşku obsesyonu) veya simetri takıntıları yer alır.
Ö
Örseleyici Yaşantı
Örseleyici bir olaya maruz kalan kişinin beyni, o olayı normal bir anı gibi hafızaya kaydedemez. Olay geçmişte kalsa bile, beyindeki alarm merkezi sürekli aktif kalır; bu yüzden kişi en ufak bir tetikleyiciyle olayı sanki "şu an yeniden yaşıyormuş" gibi panik, korku ve çaresizlik hissedebilir.
Öz Saygı
Öz saygı, bireyin kendine verdiği değer ve kendisini kabul etme düzeyidir.
P
Premenstrüel Sendrom
Premenstrüel sendrom (PMS), kadın vücudunun hormonal döngüsünün zihin ve beden üzerindeki doğal ama bazen zorlayıcı bir yansımasıdır.
Panik atak
Panik atak, hiçbir belirgin neden yokken aniden başlayan, şiddetli fiziksel ve zihinsel belirtilerle seyreden bir korku ve yoğun kaygı atağıdır.
Panik Bozukluğu
Panik atakların tekrarlaması ve sürekli yeni bir atak geçirme kaygısı yaşanması durumu.
Paranoid Kişilik Bozukluğu
Başkalarına karşı yoğun, haksız güvensizlik ve şüphecilik hali.
Pediatrist
Pediatrist, bir çocuğun doğum anından itibaren hayatına giren ve onun sağlıklı bir yetişkin olma yolculuğuna rehberlik eden en önemli uzmanlardan biridir.
Postpartum Depresyon
Postpartum depresyon, bir kadının hayatındaki en büyük hormonal, fiziksel ve sosyal değişim anlarından birinde ortaya çıkan ciddi bir ruh sağlığı tablosudur.
Psikososyal Stres
Psikososyal stres, iş kaybı, maddi zorluklar, ilişki problemleri veya yalnızlık gibi sosyal etkenlerin bireyde yarattığı kronik zihinsel baskıdır.
Psikososyal Stresör
Psikososyal stresörler, bizi doğrudan fiziksel olarak yaralamayan ancak zihnimizde ve sosyal hayatımızda derin huzursuzluklar yaratan "hayatın içinden" zorluklardır.
R
REM Uykusu
REM uykusu, uykuya daldıktan yaklaşık 90 dakika sonra başlayan ve sabaha doğru süreleri uzayan özel bir uyku evresidir.
Retardasyon
Retardasyon, kelime anlamıyla "yavaşlama veya geride kalma" demektir. Klinik psikolojide en sık, ağır depresyon geçiren kişilerin konuşmalarının yavaşlaması, yürürken veya tepki verirken sanki enerjileri tamamen tükenmiş gibi çok ağır hareket etmesi (psikomotor retardasyon) şeklinde gözlemlenir.
S
Saldırganlık Obsesyonu
Zihinlerine aniden gelen "Ya elimdeki bıçakla yanımdaki kişiye zarar verirsem?", "Ya balkondan aşağı birini itersem?" veya "Ya arabayı insanların üzerine sürersem?" gibi korkunç senaryolar yüzünden kendilerini canavar gibi hissederler.
Sayma Kompulsiyonu
Sayma kompulsiyonu, basit bir matematik merakı veya sayılara olan ilgiyle kesinlikle ilgili değildir. Bu durumdan muzdarip kişiler, zihinlerindeki o amansız "Kötü bir şey olacak" sesini susturmak için her şeyi saymak zorunda hissederler.
Serotonin
Serotonin eksikliğinde kişilerde kronik mutsuzluk, anksiyete, uyku bozuklukları, tatlı krizleri ve obsesif (takıntılı) düşüncelerde artış gözlemlenir.
Serotonin Geri Alım Engelleyicileri
Beynin zaten kendi ürettiği serotonini daha tasarruflu ve verimli kullanmasını sağlarlar.
Simetri Obsesyonu
Bu durumdan muzdarip kişiler için bir tablonun hafifçe eğri durması, masadaki kalemlerin boy sırasına göre dizilmemiş olması veya halının saçaklarının düzgün durmaması sadece "göz zevkini" bozmaz; kişide sanki her an kötü bir şey olacakmış gibi yoğun bir panik ve nefes darlığı yaratır.
Sosyal Fobi
Bu durumdan muzdarip kişiler için bir restoranda garsonla konuşmak, yabancı birine adres sormak, iş yerinde toplantı sırasında fikrini söylemek, hatta birilerinin önünde yemek yemek veya imza atmak bile bir kabusa dönüşebilir.
T
Temizlik Kompulsiyonu
Temizlik kompulsiyonu, normal bir temizlik veya hijyen alışkanlığından çok farklı olarak, kişinin üzerinde kontrol sağlayamadığı bir "zorunluluk" halidir.
Terapi
Terapi, psikolojik sorunların çözülmesi ve duygusal iyileşme amacıyla uygulanan profesyonel destek sürecidir.
Terapist
Terapist, bireylerin psikolojik ve duygusal sorunlarını çözmelerine yardımcı olan uzmandır.
Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu
Kusma davranışı olmaksızın kontrolsüzce aşırı yemek yeme durumu.
Tramva Terapisi
Travma terapisi, kişinin yaşadığı travmatik deneyimlerin etkilerini azaltmayı amaçlayan psikoterapi sürecidir.
Transkraniyal Manyetik Stimülasyon
TMS, özellikle ilaç tedavisine veya psikoterapiye yanıt vermeyen "dirençli" major depresyon ve OKB hastalarında kullanılan, cerrahi olmayan (non-invaziv) ve ağrısız bir beyin uyarım yöntemidir.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu
TSSB, beynin tehlikeli ve dehşet verici bir olay karşısında verdiği "acil durum" tepkisinin, olay bitmesine rağmen kapanmaması ve açık kalması durumudur.
U
Y
Yaşam Enerjisi
Yaşam enerjisi, kişinin günlük hayata karşı hissettiği canlılık, motivasyon ve güç durumudur.
Yeme Bozuklukları
Ruhsal kaynaklı, ciddi fiziksel ve psikolojik belirtilerle seyreden klinik tablo.
Yürütücü İşlev Bozukluğu
Davranış kontrolü, odaklanma ve planlama gibi zihinsel becerilerin tümü.